Wie door het Groene Hart rijdt, kan gemakkelijk denken dat het landschap er altijd ongeveer zo heeft uitgezien. Groene weilanden, koeien, sloten en de open horizon lijken bij elkaar te horen. Maar wie terugkijkt, ziet iets anders. Het Groene Hart zoals we het kennen is juist ontstaan dóór verandering. Generaties boeren pasten zich steeds opnieuw aan bodem, water, techniek en markt aan. Het traditionele veenweidelandschap is het resultaat van ingrijpende transities. Dat is belangrijk nu de landbouw opnieuw voor zo’n omslag staat.
Van veen naar veenweidelandschap
Rond het jaar 1000 was een groot deel van het huidige Groene Hart een nat veengebied. Vanaf die tijd werd het ontgonnen. Sloten maakten bewoning en landbouw mogelijk, maar door de ontwatering begon de bodem te dalen. Uiteindelijk zakte in 1500 het water onder het rivierpeil. Watermolens moesten peil gaan opzetten uit de boezem om de vergaande bodemdaling tegen te gaan. Toen akkerbouw daardoor moeilijker werd, veranderde de landbouw mee. Grasland en veehouderij werden belangrijker. De veehouderij die wij nu als karakteristiek beschouwen, was ooit zelf een antwoord op veranderende omstandigheden. Ook daarna bleef het landschap veranderen. Turfwinning maakte van land soms water; droogmakerijen maakten later weer nieuwe landbouwgrond. Vanaf de negentiende eeuw nam de technische beheersing van het water verder toe. Het watersysteem kon steeds verder aan de landbouw worden aangepast. Dat bracht hogere opbrengsten, maar ook verdere bodemdaling. Zo werd de oplossing van de ene generatie een deel van het vraagstuk van de volgende.
De grote naoorlogse omslag
Na de Tweede Wereldoorlog volgde opnieuw een omslag. Mechanisatie, betere ontwatering, schaalvergroting, ruilverkaveling, wettelijke herinrichting en specialisatie maakten een sterke stijging van de voedselproductie mogelijk en vormden de moderne melkveehouderij. Door ruilverkaveling werden versnipperde percelen samengevoegd, ontsluiting en waterhuishouding aangepast en het landschap steeds nadrukkelijker ingericht voor een efficiënte landbouw. Daarmee veranderde niet alleen het boerenbedrijf, maar ook de fysieke inrichting van het Groene Hart. En juist daarom is het begrijpelijk dat boeren daar nu aan vast willen houden. Een boerderij is geen theoretisch bedrijfsmodel dat je op een tekentafel even opnieuw ontwerpt. Er zit grond, financiering, vakmanschap en het werk van generaties in. Wanneer wordt gezegd dat het anders moet, gaat het dus over de vraag of het bedrijf waarin jarenlang is geïnvesteerd nog toekomst heeft. Die onzekerheid moeten we serieus nemen.
Opnieuw een kantelpunt
Inmiddels lopen we opnieuw tegen grenzen aan. Een nieuw kantelpunt dringt zich aan. Bodemdaling en CO₂-uitstoot uit ontwaterd veen gaan door. Klimaatverandering, waterkwaliteit en biodiversiteit stellen nieuwe eisen. Tegelijk wordt het moeilijker om overal de omstandigheden voor het huidige landgebruik te blijven creëren. Daarmee komt een vraag onvermijdelijk terug die eerdere generaties boeren ook moesten beantwoorden. Wat doe je wanneer de omstandigheden waarop je bedrijf is gebouwd veranderen? Vasthouden aan het bestaande is begrijpelijk. Boeren hebben hun bedrijfsvoering al vaak moeten aanpassen. Opnieuw veranderen vraagt investeringen, terwijl niemand precies kan vertellen welk verdienmodel over twintig jaar werkt. Maar de geschiedenis van het Groene Hart laat ook zien dat vasthouden uiteindelijk niet hetzelfde is als behouden. Te lang vasthouden aan het bestaande kan er juist toe leiden dat de mogelijkheden om zelf richting te geven aan verandering kleiner worden.
Niet één nieuw antwoord
We hoeven niet op zoek naar één nieuw landbouwmodel. Bodem, water, landschap en ligging verschillen daarvoor te veel. Op sommige plaatsen kan melkveehouderij toekomst houden, met hogere waterstanden, extensivering en inkomsten uit natuurbeheer. Elders kunnen voedselproductie, water en biodiversiteit sterker worden verbonden. Elders kunnen natte teelten, nieuwe gewassen, korte ketens of verbrede landbouw belangrijker worden. Misschien ontstaan modellen die we nu nog nauwelijks kennen. We moeten daarbij durven loslaten dat het bedrijf van morgen slechts een aangepaste versie van vandaag is. Ook de waarde van een hectare kan veranderen. Niet alleen voedselproductie telt. Een hectare kan ook water vasthouden, veen behouden, weidevogels ruimte bieden en bijdragen aan een klimaatbestendig landschap.
Veranderen om te kunnen behouden
Loslaten betekent niet dat we afscheid nemen van boeren of dat alles wat er nu is verkeerd is. Het betekent erkennen dat omstandigheden veranderen en dat een landbouwsysteem dat in een bepaalde periode succesvol was, niet automatisch het beste antwoord is voor de toekomst. Dat betekent ook dat niet ieder bestaand bedrijf in zijn huidige vorm zal kunnen doorgaan. Bedrijven zullen stoppen en op sommige plekken zal de landbouw ingrijpend van karakter veranderen. Dat is geen breuk met de geschiedenis van het Groene Hart. Het is die geschiedenis. Iedere generatie moest bepalen wat behouden kon blijven en wat opnieuw moest worden uitgevonden.
Nu is het opnieuw aan ons. En deze keer betekent ‘ons’ nadrukkelijk meer dan alleen de boer. Boeren, overheden, waterschappen, onderzoekers, banken, ketenpartijen, natuurorganisaties en consumenten hebben ieder een deel van de sleutel in handen. Daarbij zou de vraag niet moeten zijn, hoe we de landbouw van vandaag zo lang mogelijk overeind houden? Maar welke landbouw willen we over twintig of dertig jaar nog aantreffen in het Groene Hart en wat moeten we dan vandaag gaan doen om boeren de kans te geven die toekomst ook op te bouwen?
Het antwoord kennen we nog niet volledig. Dat maakt deze transitie onzeker, maar ook kansrijk. Want duizend jaar geschiedenis laat één ding zien. De landbouw heeft hier niet overleefd doordat alles hetzelfde bleef. Ze bleef bestaan doordat mensen telkens opnieuw de moed hadden om uit te vinden wat er wél mogelijk was. Dat is ook nu de opgave. Niet vasthouden aan het verleden, maar samen zorgen dat er iets te behouden blijft. Een levend Groene Hart waarin voedselproductie, natuur en water samen de basis vormen voor boeren die er ook voor een volgende generatie een goed bestaan kunnen opbouwen.
Foto © Cranberry Company Cranberry oogst