Op 9 november 2026 besloot het kabinet Cortelande in de Zuidplaspolder aan te wijzen als Nationale Grootschalige Woningbouwlocatie. Met extra rijksregie moet de bouw van circa 6.000 woningen tot 2040 worden versneld. Het totale plan omvat 8.000 woningen. Daarmee krijgt een gebiedsontwikkeling die een kwart eeuw geleden begon opnieuw een impuls. Maar waarom heeft het zo lang geduurd, en wat is er terechtgekomen van de oorspronkelijke beloften over landschap, natuur en water?
Een polder buiten het Groene Hart
Rond 2001 besloot het kabinet de begrenzing van het Nationaal Landschap Groene Hart aan te passen om grootschalige verstedelijking in de Zuidplaspolder mogelijk te maken. De Nota Ruimte werkte deze keuze verder uit. Het Intergemeentelijk Structuurplan uit 2006 voorzag in 15.000 tot 30.000 woningen, bedrijventerreinen, glastuinbouw, infrastructuur en honderden hectares groen en natuur. Het moest een samenhangende gebiedsontwikkeling worden waarin wonen, werken, natuur en water elkaar zouden versterken. Om dit mogelijk te maken richtten vijf overheden de Grondbank RZG Zuidplas op. De provincie Zuid-Holland en Rotterdam namen ieder voor 40 procent deel; Zuidplas, Gouda en Waddinxveen verdeelden de overige aandelen. De grondbank verwierf ongeveer 300 hectare. Daarmee kregen overheden invloed op de inrichting, maar namen zij ook aanzienlijke financiële risico’s. Door vertraging, financieringskosten en veranderende grondwaarden kwam de grondbank onder druk. In 2026 werd gewerkt aan de opheffing, met een voorzien tekort van circa 22 miljoen euro. Zo raakten ruimtelijke ambities en publieke financiële belangen steeds nauwer verweven.
Groen en water zouden vooropgaan
Bij eerdere grote woningbouwprojecten was gebleken hoe moeilijk het was om natuur, recreatie en water achteraf te realiseren. Zuidplas moest laten zien dat het anders kon. De groenblauwe structuur zou vóór of gelijktijdig met de woningbouw worden aangelegd: niet alleen groen en water in woonwijken, maar ook natuurgebieden, ecologische verbindingen, recreatie en waterberging. De Groene Waterparel en het Restveengebied speelden daarin een belangrijke rol. In de praktijk verliep het, net als bij eerdere grootschalige woningbouwprojecten, anders. Terwijl bij bestaande dorpen woningen, infrastructuur en bedrijventerreinen werden gerealiseerd, bleef een belangrijk deel van de regionale groenblauwe opgave achter. Sommige natuurprojecten zijn nog in voorbereiding of verdwenen van de agenda. De oorspronkelijke samenhang tussen woningbouw en landschapsontwikkeling ging daarmee deels verloren.
Van ambitieuze plannen naar jarenlange vertraging
In 2011 vernietigde de Raad van State delen van vijf bestemmingsplannen en bijbehorende exploitatieplannen, na bezwaren van inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden. Ook de economische crisis zette de ontwikkeling onder druk. De plannen werden teruggeschroefd en het Middengebied kwam jarenlang nauwelijks vooruit. Wel werd gebouwd bij bestaande dorpen, waaronder Zevenhuizen-Zuid. In 2021 maakten Zuidplas, de provincie en de grondbank nieuwe afspraken over het Middengebied, met een nieuw dorp van 8.000 woningen. Maar na vaststelling van het bestemmingsplan in mei 2024 volgden opnieuw beroepsprocedures. Niet alleen bewoners en bedrijven, maar ook Rijkswaterstaat en het hoogheemraadschap maakten bezwaar, onder meer vanwege waterhuishouding en bereikbaarheid. De inzet van oud-deltacommissaris Wim Kuijken leidde tot aanvullende bestuurlijke afspraken. Het hoogheemraadschap trok in juli 2026 zijn beroep in. Andere procedures lopen nog; op 25 november 2026 staat opnieuw een zitting bij de Raad van State gepland. De vertraging kan dus niet uitsluitend aan maatschappelijke weerstand worden toegeschreven, zoals het kabinet maar al te graag doet blijken. Economische omstandigheden, grote bestuurlijke verschillen, financiële onzekerheden en tekortkomingen in de planvorming speelden een zeer belangrijke rol. Bovendien leidden sommige bezwaren tot inhoudelijke verbeteringen, vooral op het gebied van water en bodem.
Versnellen, maar wat hebben we geleerd?
Met de aanwijzing van Cortelande als nationale woningbouwlocatie wil het Rijk de uitvoering versnellen. Begrijpelijk gezien de woningbehoefte, maar sneller bouwen is niet hetzelfde als beter ontwikkelen. Zuidplas laat zien hoe gedurende tientallen jaren beleidsdoelen veranderen, financiële belangen groeien, bestuurlijke afspraken worden herzien en oorspronkelijke landschappelijke en natuurambities steeds verder naar de achtergrond verdwijnen. Voor Stichting Groene Hart ligt hier een principiële keuze. De grenswijziging ligt ruim twintig jaar achter ons en ook de planvorming beschouwen wij als een gelopen race. Het gaat nu om de gevolgen voor het omliggende Groene Hart en de vraag welke lessen daadwerkelijk worden toegepast. Onze inzet richt zich op drie uitgangspunten:
- Herstel de samenhang tussen rood, groen en blauw. Woningbouw, natuur, water en recreatie moeten als één geheel worden uitgevoerd, met concrete afspraken, financiële dekking en een controleerbare planning. Ook de stedenbouwkundige uitwerking moet meer rekening houden met het omliggende Groene Hart en de aanwezige waarden. Groenblauwe voorzieningen mogen niet opnieuw het kind van de rekening worden;
- Maak water en bodem nu echt daadwerkelijk leidend. Ondanks de eerdere locatiekeuze behoort de Zuidplaspolder tot de laagstgelegen gebieden van Nederland. Klimaatbestendigheid, waterveiligheid en toekomstig waterbeheer moeten bepalend zijn voor de inrichting, niet slechts voorwaarden waaraan achteraf wordt voldaan;
- Benut de lessen voor het hele Groene Hart. Bij toekomstige woningbouwlocaties moet vanaf het begin duidelijk zijn welke landschappelijke waarden worden beschermd, welke groenblauwe investeringen nodig zijn en wie daarvoor verantwoordelijk is. Financiële grondposities mogen de ruimtelijke keuzes niet gaan domineren. Zuidplas moet, ondanks de slecht gekozen woningbouwlocatie, alsnog een positief voorbeeld worden.
Stichting Groene Hart wil de verdere ontwikkeling van Cortelande kritisch en constructief volgen. Wij verwachten van Rijk, provincie en gemeente dat zij de oorspronkelijke groenblauwe ambities vertalen in concrete, financieel gedekte en controleerbare uitvoeringsafspraken. Daarbij willen wij, samen met betrokken maatschappelijke organisaties, de landschappelijke kwaliteit bewaken, partijen verbinden en overheden aanspreken op hun toezeggingen. Een planologische grens kan in één besluit worden verlegd, maar daarmee verdwijnen de landschappelijke waarden niet. Na 25 jaar plannen is het tijd om ook de beloften over natuur, water en landschap waar te maken. Versnelling van de woningbouw mag niet opnieuw vertraging van de groenblauwe ontwikkeling betekenen.
Foto: voorlopig ontwerp van de eerste fase Cortelande © gemeente Cortelande
