Het gebeurt niet vaak dat de Algemene Rekenkamer zich zo indringend uitspreekt over de toestand van ons natuurveen. De conclusies in het rapport Natuurbeleid voor het veen: een moeras? zijn ronduit zorgwekkend. In meer dan driekwart van de onderzochte veengebieden worden de natuurdoelen niet gehaald. In 81 procent kan verdere verslechtering niet worden uitgesloten. Ondanks jarenlange inspanningen en miljarden aan publieke middelen voor natuurbeheer en -herstel blijft duurzaam herstel buiten bereik. Dat is geen kleine tegenvaller, maar een ernstig signaal over de effectiviteit van ons natuurbeleid.
De Rekenkamer legt de vinger op de zere plek. Beheer en herstel hebben wel degelijk effect, maar blijven onvoldoende zolang verdroging, slechte waterkwaliteit en stikstofbelasting vanuit de omgeving voortduren. Natuurgebieden kunnen nu eenmaal niet los worden gezien van het landschap waarin ze liggen. Dat weten we al jaren. Toch slagen we er onvoldoende in om de oorzaken van de achteruitgang structureel aan te pakken. Zonder een effectieve aanpak bij de bron dreigen de investeringen in natuurherstel hun waarde te verliezen. Dweilen met de kraan open dus. Op een eerder concept van het rapport reageerde minister Jaimi van Essen met een bestuurlijke brief. Hij erkent de problemen, kondigt meer regie vanuit het Rijk aan en verwijst naar nieuwe afspraken met provincies en een samenhangende aanpak van landbouw, natuur en stikstof. Maar daarmee is de belangrijkste vraag nog niet beantwoord. De Rekenkamer constateert juist dat de bestaande bestuurlijke aansturing tekortschiet. Waarom zouden nieuwe afspraken dan vanzelf tot betere resultaten leiden? Het gaat niet om de bereidheid om samen te werken, maar om de vraag of die samenwerking eindelijk de noodzakelijke veranderingen oplevert, weer toekomstperspectief biedt en ons daadwerkelijk van het stikstofslot helpt. Wie kijkt naar de bestuurlijke afspraken voor het Groene Hart en de provinciale programma’s voor het landelijk gebied, herkent dat spanningsveld. Er zijn ambities, gebiedsprocessen en concrete initiatieven. Maar een samenhangende, gebiedsoverstijgende aanpak die de oorzaken van de achteruitgang van het veen daadwerkelijk wegneemt, is er nog onvoldoende. De stap van beleidsvoornemens naar uitvoering verloopt tergend langzaam. En met een minderheidskabinet dat voor ingrijpende besluiten telkens politieke steun moet organiseren, is voortvarendheid allerminst vanzelfsprekend. Juist daarom zijn duidelijke regie en bestuurlijke doorzettingskracht nodig. Want wat moet er concreet gebeuren? Welke waterstanden zijn nodig om het veen duurzaam te herstellen? Hoeveel ruimte vraagt dat voor natte natuur en buffergebieden? Welke gevolgen heeft dat voor het omliggende grondgebruik? Het zijn vragen die niet met nieuwe overlegstructuren kunnen worden opgelost. Ze vragen om duidelijke keuzes, uitvoerbare maatregelen en bestuurlijke verantwoordelijkheid. Zonder die vertaalslag blijven we investeren in natuurherstel terwijl de omstandigheden die het herstel belemmeren onvoldoende veranderen. Dan dreigen we goed geld naar kwaad geld te gooien.
Voor het Groene Hart raakt dit aan de toekomst van het hele veenweidelandschap. Natuur, landbouw, waterbeheer en bodemdaling zijn hier onlosmakelijk met elkaar verbonden. Een effectieve aanpak vraagt daarom om meer dan afzonderlijke natuurprojecten of maatregelen per provincie. Het watersysteem laat zich niet leiden door bestuurlijke grenzen. Tegelijkertijd kunnen ingrijpende veranderingen in waterpeilen en grondgebruik alleen slagen wanneer ook de landbouw een reëel economisch toekomstperspectief krijgt. Dat is geen bijkomstigheid, maar een noodzakelijke voorwaarde voor een uitvoerbare aanpak. Daar komt bij dat gezond, nat veen niet alleen van belang is voor de biodiversiteit. Het beperkt CO₂-uitstoot, houdt water vast en helpt ons landschap beter bestand te maken tegen klimaatverandering. De maatschappelijke betekenis van veenherstel is daarmee veel groter dan de natuurdoelen alleen. Het rapport van de Algemene Rekenkamer zou een keerpunt moeten zijn. Niet omdat we nu pas weten hoe ernstig de situatie is, maar omdat opnieuw duidelijk wordt hoe groot de afstand is tussen onze ambities en de resultaten. Het Groene Hart heeft geen gebrek aan bestuurlijke aandacht, plannen of overleg. Wat ontbreekt, is voldoende samenhang, daadkracht en voortgang in de uitvoering.
We weten al heel lang wat er moet gebeuren. Maar wie neemt eindelijk de verantwoordelijkheid om het ook daadwerkelijk te laten gebeuren?
Lees het rapport: Natuurbeleid voor het veen: een moeras? – Algemene Rekenkamer, 29 oktober 2026
Foto © Ikreis, Wikimedia Commons CC BY-SA 4.0
